۲۳ مهر ماه، روز ملی مبارزه با بیماری سل
چالشهای حال حاضر سل در ایران، منطقه و جهان
بیماری سل یا Tuberculosis (TB) یکی از قدیمیترین و در عین حال پایدارترین بیماریهای عفونی در تاریخ بشر است. این بیماری که عامل آن باکتری Mycobacterium tuberculosis است، در شرایطی که کنترل و درمان آن در بسیاری از کشورها به پیشرفت چشمگیری دست یافته، همچنان یکی از مهمترین تهدیدهای سلامت عمومی در سطح جهانی محسوب میشود. پیشینه بیماری سل به عنوان یک بیماری مرگبار در جهان, به دوره باستان برمی گردد. در تمدن های کهن, سل یک ناخوشی شناخته شده بوده است. نمونه آن, قانون حمورابی مربوط به تمدن میان رودان (بین النهرین) است, که به بیش از دو هزار پیش از میلاد بازمی گردد. در گذشته, پزشکان نامی مانند بقراط, جالینوس, رازی, ابن سینا و اطبای هند, چین و مصر در نوشته های پزشکی خود, سیمای بالینی سل را ترسیم کرده اند.
با این همه, عامل عفونی بیماری سل, تا دهه های پایانی سده نوزدهم میلادی (سال ۱۸۸۲ میلادی) که «روبرت کخ», باسیل سل را کشف کرد, همچنان ناشناخته مانده بود. در پی آن, تهیه واکسن ب.ث.ژ, ابداع آزمون تشخیصی مانتو و سپس پیدایش داروهای ضد سل, سبب مهار بیشتر این بیماری شده است, اما برخلاف این پیشرفت ها, همانند بیماری آبله ریشه کن نشده و بیماری سل به ویژه, در کشورهای در حال گسترش, هنوز ادامه یافته است.
هر سال در ایران، ۲۳ مهرماه به عنوان روز ملی مبارزه با سل گرامی داشته میشود. این روز فرصتی برای مرور دستاوردها، بررسی چالشهای باقیمانده، و یادآوری تعهد جمعی برای تحقق هدف جهانی «حذف سل تا سال ۲۰۵۰» است. در این پست، Epiran قصد دارد ضمن تشریح وضعیت بیماری سل در جهان و ایران در حوزه چالش های پیش روی سل در حال حاضر و اهداف گرامیداشت روز ملی سل سال ۱۴۰۴ در ایران همراه مخاطبان خود باشد.
وضعیت جهانی سل در سال ۲۰۲۳:
بر اساس گزارش جهانی سل ۲۰۲۴ سازمان جهانی بهداشت (WHO)، این بیماری در سال ۲۰۲۳حدود ۱۰.۸ میلیون نفر را مبتلا کرده و بیش از ۱.۳ میلیون نفر جان خود را بر اثر آن از دست دادهاند. این آمار، سل را بار دیگر به مهمترین علت مرگ ناشی از بیماریهای عفونی در جهان بدل کرده است؛ جایگاهی که در دوران همهگیری کووید-۱۹ به طور موقت تغییر یافته بود. در عین حال، حدود ۴۰۰ هزار مورد سل مقاوم به چند دارو (MDR-TB) و سل با مقاومت گسترده (XDR-TB) در جهان شناسایی شدهاند که تنها نیمی از آنان درمان مؤثر دریافت کردهاند. کاهش بودجه جهانی برای کنترل سل یکی از بزرگترین موانع موجود است. برآورد WHO نشان میدهد که تأمین مالی برنامههای مقابله با سل در سطح جهانی، حدود ۴۵٪ کمتر از نیاز واقعی است. این کمبود منابع باعث تأخیر در اجرای برنامههای تشخیص سریع، دسترسی به داروهای نوین و تقویت نظام مراقبت میشود.
وضعیت اپیدمیولوژیک سل در ایران:
ایران طی دهه های اخیر پیشرفتهای قابلتوجهی در کنترل سل و کاهش بروز این بیماری داشته است. نرخ بروز سل از حدود ۱۴۰مورد در هر ۱۰۰ هزار نفر جمعیت در سال های ۱۳۴۳ به حدود ۱۱ مورد در هر ۱۰۰ هزار نفر (بروز تخمینی) در سالهای اخیر کاهش یافته است. با این حال، بیماری در برخی نقاط کشور هنوز بهعنوان یک چالش بومی و منطقهای مطرح است. استانهای مرزی مانند سیستان و بلوچستان، گلستان، خراسان جنوبی و خراسان رضوی بیشترین میزان بروز را دارند که بخشی از این وضعیت ناشی از ورود مهاجران از کشورهای هممرز (بهویژه افغانستان و پاکستان) و مشکلات در ردیابی تماسها و درمان کامل بیماران است. به گزارش اداره مراقبت سل و جذام مرکز مدیریت بیماری های واگیر وزارت بهداشت ایران در سال ۱۴۰۲، بیش از ۷٬۰۰۰ مورد جدید سل فعال در کشور گزارش شده است که از این میان حدود ۵٪ موارد مقاوم به دارو تشخیص داده شدند. میانگین نرخ موفقیت درمان در ایران حدود ۸۸ تا ۹۰ درصد است، که نسبتاً بالاتر از میانگین منطقهای (۸۴٪) محسوب میشود. میزان بروز تخمینی سل در ایران نیز تقریبا به نسبت همه کشورهای همسایه به جز چند کشور عربی حاشیه جنوبی خلیج فارس بسیار پایین تر می باشد که حاصل دهه ها تلاش نظام سلامت این کشور می باشد. اما ایران نیز همسو با جهان در مبارزه با این بیماری امروزه درگیر چالش هایی می باشد که باید مورد توجه جدی سیاست گذاران قرار گیرد.
چالشهای اصلی سل در ایران:
- تشخیص دیرهنگام و ناقص: در برخی مناطق کم برخوردار، فاصله میان بروز علائم تا آغاز درمان هنوز بیش از سه ماه است. پوشش ناکافی تشخیص مولکولی (GeneXpert، PCR) در بعضی نقاط کشور باعث از تاخیر در تشخیص به موقع موارد عفونی فعال میشود.
- افزایش مقاومت دارویی (MDR-TB و XDR-TB): بررسیهای جدید نشان میدهد که میانگین مقاومت به چند دارو در ایران حدود ۵ تا ۱۱ درصد است و در بیماران دارای سابقه درمان ناقص ممکن است به ۳۰ درصد برسد. درمان این بیماران بسیار پرهزینه و طولانی است و به داروهای نسل جدید مانند Bedaquiline و Linezolid و … نیاز دارد که هزینه قابل توجهی را بر دوش حکومت اعمال می کنند. در حال حاضر تماه هزینه های تشخیص و درمان بیماران مبتلا به سل در هر ۲ شکل حساس و مقاوم به دارو بر دوش دولت می باشد و در این خصوص بیمار و خانواده او هزینه ای پرداخت نمی کند.
- سل نهفته (Latent TB): تخمین زده میشود که حدود ۵ تا ۱۰ درصد جمعیت ایران دارای عفونت نهفته باشند. در صورت ضعف سیستم ایمنی، این افراد میتوانند به سل فعال تبدیل شوند. لذا نیاز است در آینده برای تشخیص و درمان این افراد اقدامات جدی بعمل آید.
- مهاجرت و جابجایی جمعیت: تردد مداوم جمعیتهای مهاجر از کشورهای با شیوع بالا به ویژه کشورهای همسایه شرقی ایران، یکی از عوامل مهم انتقال مرزی سل در ایران است.
- تأثیرات اجتماعی و انگ بیماری: در برخی مناطق، بیماران به دلیل ترس از انگ اجتماعی از مراجعه به مراکز درمانی خودداری میکنند که این امر موجب انتقال خاموش و حفظ چرخه فعال بیماری سل در جامعه میشود.
- شناخت ناکافی در مورد بیماری سل: به نظر می رسد هنوز بخش قابل توجهی از عموم مردم جامعه در مورد بیماری سل اطلاعات کافی و لازم را ندارند و به اشتباه فکر میکنند این بیماری مربوط به دهه های اخیر است و در حال حاضر وجود ندارد. یا بخشی از جامعه احتمالا هنوز علایم شایع بیماری را نمی شناسند و نمی دانند که در ایران خدمات تشخیص و درمان این بیماری به صورت رایگان در سراسر نظام شبکه بهداشت و درمان کشور به صورت رایگان ارائه می شود.
روز ملی مبارزه با سل در ایران و فرصتی برای برجسته کردن چالش های کلان موجود در مسیر حذف این بیماری
پویش «۱ + ۱»؛ عزم اجتماعی علیه سل :
به مناسبت روز ملی مبارزه با سل (۲۳ مهر ماه)، امسال به توصیه اداره مراقبت سل و جذام مرکز مدیریت بیماری های واگیر وزارت بهداشت ایران در سراسر کشور پویشی با عنوان «۱ + ۱» برگزار میشود. این پویش با هدف اطلاع رسانی گسترده در سطح جامعه و برجسته نمودن احساس مطالبه گری و خواست عموم جامعه در همراهی و مشارکت جمعی در مسیر مبارزه با این بیماری برای نیل به هدف حذف آن طراحی و ارائه شده است. در این پویش، هر فردی که چهار پیام کلیدی درباره پیشگیری و درمان سل را دریافت میکند، متعهد میشود آن پیامها را به یک نفر دیگر منتقل کند — مانند یکی از اعضای خانواده، دوستان یا همکاران. این طرح با شعار «یک نفر آگاه، یک زندگی نجاتیافته» اجرا میشود و هدف آن افزایش تصاعدی آگاهی عمومی و مشارکت مردمی است. پویش ۱+۱ نشان میدهد که کنترل سل تنها به نظام سلامت محدود نیست، بلکه نیازمند تعهد اجتماعی و همکاری همگانی است. به گفته مسئولان معاونت بهداشت وزارت بهداشت، اجرای این پویش در استانها با مشارکت شبکههای بهداشت، خانههای بهداشت روستایی و شرکای برنامه در حال انجام است.
سخن پایانی Epiran:
اگرچه ایران در مسیر حذف سل پیشرفت های قابل توجهی داشته است، اما تهدیدهای ناشی از مقاومت دارویی، موارد ناشناخته و به اصطلاح شناسایی نشده، موارد نهفته (مبتلا به عفونت سل نه بیماری سل) و انتقال مرزی همچنان جدی هستند. آینده کنترل سل نه فقط به دارو و فناوری، بلکه به آگاهی، پیگیری اجتماعی و مشارکت مردم وابسته است. پویشهایی مانند «پویش ۱+۱» نشان میدهند که در مبارزه با سل، هر فرد میتواند بخشی از راهحل باشد — یک نفر آگاه، معادل یک زنجیره انتقال کمتر.
منابع مورد استفاده در آمار و ارقام این پست:
سلام. خیلی عالی. آیا استخوانها هم مبتلا به سل می شوند؟
درود بر شما، بله تقریبا بیشتر اعضای بدن می توانند به سل مبتلا شوند که به آن «سل خارج ریوی» گفته می شود و اتفاقا سل استخوان از موارد شایع در شکل سل خارج ریوی می باشد. لازم به ذکر است به صورت کلی معمولا حدود ۸۵ درصد موارد سل بروز کرده به شکل ریوی هستند و حدود ۱۵ درصد موارد به شکل خارج ریوی خودنمایی می کنند.
سلام و خسته نباشید. مطلب خوبی بود. مبتلایان به سل تا چه زمانی بیماری را به اطرافیان منتقل میکنند؟
درود بر شما. در خصوص بیماران مبتلا به سل ریوی معمولا تا زمانی که باسیل ها یا به اصطلاح باکتری های سل (مایکوباکتریوم توبرکلوزیس) در ترشحات خلط یا ذرات منتشره از سرفه بیمار موجود باشد، بیمار می تواند این بیماری را به دیگران منتقل کند. این وضعیت با بررسی نمونه خلط در حین درمان مورد ارزیابی قرار می گیرد. اگر بیمار داروها را به موقع و درست مصرف نماید انتظار می رود حدود ۲ هفته بعد از شروع درمان سرفه های بیمار تقریبا قطع شود و خلط بیمار دیگر حاوی باکتری های سل نباشد و برای اطرافیان مسری نباشد. البته این موضوع حتمی و همیشگی نیست و بستگی به شرایط مختلفی دارد. اما در خصوص بیماران مبتلا به سل خارج ریوی (درگیری سایر اندام های بدن به جز ریه و حنجره) معمولا این بیماران سل را به دیگران منتقل نمی کنند.